KVKK ile yapay zekâ kesişimini yönetmek

Kurumların çoğunda veri haritası ana veritabanıyla sınırlı tutulur. Yapay zekâ hattında ise kişisel veri kopyaları yan yüzeylerde birikiyor: kullanıcının serbest metin olarak yazdığı istemler, bağlam olarak modele gönderilen belge parçaları, vektör dizini, hata ayıklama izleri, üretimden alınmış değerlendirme vakaları ve ince ayar kümesi. Haritalama bu yüzeylerle başlamalı.

Açık rıza en görünür şart ama en kırılganı: geri alınabilir, hizmetin şartı haline getirilemez ve geri alındığında işlemenin durması gerekir. Yapay zekâ hatlarında geri alınabilir bir dayanak, dizinleme ve ince ayar gibi geri çevrilmesi zor işlemlerle kötü uyuşuyor. Şartı işleme faaliyeti başına seçin; "sistemin dayanağı" diye tek bir şart yazmak, ilk itirazda hepsini birden tartışmalı hale getirir.

Model eğitimi neredeyse her zaman ikincil kullanımdır. Kullanıcının hizmet alabilmek için verdiği veriyi ince ayar kümesine koymak, ilk toplama amacının dışına çıkmaktır; bunun için ayrı bir dayanak ve çoğu kurumda ayrı, işaretlenmemiş gelen bir tercih kutusu gerekir. Bu kararı ürün tarafı tek başına veremez.

Özel nitelikli kişisel veriler genel işleme şartlarına değil, ayrı ve dar bir rejime tabidir; ayrıca Kurul'un belirlediği ek güvenlik tedbirlerini gerektirir. Yapay zekâ hatlarında bu veriler genellikle bilinçli bir kararla değil, serbest metin alanlarından sızarak giriyor: bir destek kaydında hastalık adı, bir başvuru formunda dernek üyeliği, bir çağrı dökümünde ceza kaydı geçebilir.

• Serbest metin alanlarını özel nitelikli veri için ayrıca tarayın; şema temiz olsa da içerik olmayabilir.
• Model çıktısı da özel nitelikli veri üretebilir: metinden çıkarılan bir sağlık tahmini bu kapsamdadır.
• Bu veriyi ince ayar veya değerlendirme kümesine koymadan önce ayrı karar alın; varsayılan "almamak" olsun.
• Şifreleme, erişim kısıtı ve günlük saklama süresini genel hattan ayrı yapılandırın.
• Aynı kovada saklamayın; ayrılmayan veri, silme ve denetim işini de ayrılmaz hale getirir.

Minimizasyon bir politika cümlesi değil, hatta duran bir bileşendir. Politikaya yazılıp koda yazılmadığında ilk acil teslimatta "her ihtimale karşı" eklenen alanlarla bozulur. Bileşen olarak kurulduğunda ise hangi alanın hangi amaçla gönderildiği kodda görünür ve denetimde gösterilebilir.

1. 1Alan seçimi

   İsteme yalnızca amacın gerektirdiği alanlar girer; ihtiyaç duyulmayan her alan varsayılan olarak dışarıda kalır.

2. 2Maskeleme

   Kimlik numarası, iletişim bilgisi ve adres gibi doğrudan tanımlayıcılar yer tutucuyla değiştirilir.

3. 3Takma adlaştırma

   Akış için gerekli olan tanımlayıcı, geri eşleme tablosu ayrı tutularak takma ada çevrilir.

4. 4Geri yazma

   Model çıktısındaki yer tutucular kullanıcıya gösterilirken kurum içinde geri doldurulur.

5. 5Kayıt

   Günlüğe maskelenmiş sürüm yazılır; ham istem saklanacaksa ayrı ve kısa süreli bir kovada tutulur.

Aydınlatma yükümlülüğü verinin elde edildiği sırada yerine getirilir ve genel bir ifadeyle karşılanmaz. "Hizmetlerimizi geliştirmek için yapay zekâ kullanıyoruz" cümlesi hangi verinin hangi amaçla, hangi hukuki şartla işlendiğini ve kime aktarıldığını söylemez; bu haliyle aydınlatma yapılmamış sayılabilir.

• Veri sorumlusunun ve varsa temsilcisinin kimliği
• İşlenen kişisel veri kategorileri ve toplanma yöntemi
• İşleme amaçları — model eğitimi ayrı bir amaç olarak sayılır
• Her amaç için ayrı yazılmış hukuki işleme şartı
• Aktarılan taraflar ve aktarım amacı; yurt dışına aktarım ayrıca
• Saklama süresi veya süreyi belirleyen ölçüt
• İlgili kişi hakları ve başvuru yolu

Aydınlatma metni ile veri haritası aynı kaynaktan üretilmeli. İki belge ayrı ayrı yazıldığında ilk denetimde çelişiyorlar: metinde sayılmayan bir aktarım haritada görünüyor ya da haritada olmayan bir amaç metinde duruyor. Pratik çözüm, haritayı tek doğruluk kaynağı yapıp metni ondan türetmek ve her hat değişikliğinde metni gözden geçirme listesine koymak.

Model çağrısı, kurumsal veriyi kurum dışına çıkaran bir istektir. Sağlayıcının bulut bölgesini seçmek aktarımı ortadan kaldırmaz; yalnızca hangi ülkeye aktarıldığını değiştirir ve bazen sadece depolamayı etkiler, işlemeyi değil. Zincire sağlayıcının kullandığı alt işleyiciler de dâhildir.

Silme, tek bir tabloda satır silmek değil; hattaki her kopyada karşılığı olan ayrı bir iştir. Kopyaların zorluğu da eşit değil: bazıları bir süre ayarıyla çözülürken bazıları kimlik eşlemesi olmadığında imkânsızlaşıyor, biri ise hiç çözülmüyor.

Başvuru geldiğinde süre işlemeye başlar; hazırlıksız kurumda o sürenin büyük kısmı veriyi aramakla geçiyor. Ölçülecek şey politikanın varlığı değil, bir kişinin verisini kaç sistemde, kaç adımda ve kimin yardımıyla bulabildiğiniz. Bu sayı bilinmiyorsa başvuru süresi de tahmindir.

• Bilgi talebi: kişiye ait kayıtları sistem sistem listeleyebilen bir sorgu
• Düzeltme: kaynaktaki düzeltmenin dizine ve önbelleğe yayılması
• Silme: kaynak, günlük, dizin ve yedeği kapsayan tek bir iş akışı
• İtiraz: münhasıran otomatik verilen kararın insana taşınabildiği bir yol
• Bildirim: veriyi aktardığınız tarafları da haberdar edecek güncel bir liste

Bu adımın çıktısı bir belge değil bir tatbikattır. Gerçek bir kayıt seçin, uçtan uca silme denemesi yapın ve geçen süreyi ölçün. İlk denemede ortaya çıkan eksikler, politikada görünmeyen ama denetimde ilk sorulan eksiklerdir: kimlik eşlemesi olmayan dizin, süresi tanımsız bir günlük kovası, kimsenin sahibi olmadığı bir yedek.