Sistem istemi ve davranış sınırları yazmak

Bu sınıflandırma rehberin tamamıdır; geri kalan adımlar onun sonuçlarıdır. Kırk maddelik bir kural listesi bir politika değil, bir dilekçedir. Her madde gözlemlenebilir bir davranış olarak yazılmalı — "para iadesini kendi başına onaylamaz" gibi — erdem olarak değil: "dikkatli davranır" cümlesi ne test edilebilir ne de ihlal edilebilir.

Hedef, modelin istemeyerek yapmaması değil yapamaması. Araçlar isteği yapan kullanıcının yetkisiyle sınırlanır, yan etkili eylemler bir onay adımının arkasına alınır, veri sorguları arama anında filtrelenir. Bu katman kurulduğunda sistem istemi bir savunma hattı olmaktan çıkar ve asıl işini yapmaya başlar: davranışı iyi ve tutarlı kılmak.

• Yan etkili araç çağrıları: yetki kontrolü araç katmanında, istemde değil.
• Veri erişimi: yetki filtresi sorgunun parçası; sonradan uygulanan filtre güvenilir değildir.
• Kimlik, ödeme ve sağlık verisi: modele ham hâliyle verilmez; maskelenerek veya yalnızca işin gerektirdiği alan kadar verilir.
• Dış ağ erişimi: izin verilen adres listesiyle sınırlanır.
• Çıktı biçimi: şema doğrulaması kodda; istemdeki biçim tarifi yalnızca yardımcıdır.

Doğrulama adımı: yetkisi olmayan bir test kullanıcısıyla yasaklı isteği doğrudan deneyin. Model kibarca reddediyor ama alttaki katman aynı çağrıyı kabul ediyorsa ortada sınır yoktur; yalnızca iyi huylu bir model vardır ve iyi huy bir kontrol mekanizması değildir.

Tutarsız davranışın en yaygın nedeni kötü model değil, birbiriyle çatışan kurallardır. "Kullanıcıya yardımcı ol" ile "yetki dışına çıkma" aynı istemde eşit ağırlıkta duruyorsa, hangisinin kazanacağını isteğin rastgele ayrıntıları belirler. Açık bir karar sırası bu çatışmayı yazıya döker ve cevabı öngörülebilir kılar.

# Rol
Kurumsal destek asistanısın. Yetkin, isteği yapan kullanıcının kendi kayıtlarıyla sınırlıdır.

# Kapsam
Yaparsın: kayıt sorgulama, politika açıklama, talep taslağı hazırlama.
Yapmazsın: onay verme, ödeme başlatma, hukuki veya tıbbi tavsiye.

# Karar sırası (çatışma hâlinde yukarıdan aşağı)
1. Yetki ve gizlilik sınırları
2. Doğruluk: kaynağı yoksa iddia yazma
3. Kullanıcının açık talebi
4. Üslup ve biçim tercihleri

# Çıktı sözleşmesi
- Cevap önce gelir, gerekçe sonra.
- Her sayısal iddia kaynak kimliğiyle verilir.
- Emin değilsen bilmediğini yaz ve bir sonraki adımı öner.

# Belirsizlik
Talep iki farklı işleme uyuyorsa işlem yapma; tek bir netleştirme sorusu sor.

Reddetme kalitesi bir arayüz inceliği değil, hizalamanın ölçülebilir bir özelliğidir. Gerekçesiz ve alternatifsiz ret, kullanıcıya tek bir strateji bırakır: talebi yeniden biçimlendirip tekrar denemek. Sınır zorlama denemelerinin önemli bir kısmı kötü niyetle değil, kapalı bir kapıyla başlar.

1. 1Sınırı adlandır

   Ne yapılamadığını açıkça söyleyin: "İade onayını ben veremem." Belirsiz bir özür, kullanıcının neyi değiştirmesi gerektiğini gizler.

2. 2Tek cümlelik gerekçe ver

   Politikanın tamamını aktarmayın; kararın dayandığı tek ölçütü söyleyin. Uzun gerekçe hem okunmaz hem de sınırın nasıl aşılacağına dair harita sunar.

3. 3Somut bir sonraki adım öner

   Yapılabilecek olanı yazın: taslağı hazırlamak, yetkili kişiye yönlendirmek veya talebin kapsam içi bölümünü tamamlamak.

4. 4Olayı etiketleyerek kaydet

   Reddetmeyi ayrı bir olay tipi olarak kaydedin; bu kayıt hem aşırı reddetme oranının hem de sınır testi setinin kaynağıdır.

Aşırı reddetme de bir hatadır ve genellikle ölçülmediği için görülmez. Meşru talebi reddeden bir sistem, yalnızca yasaklı vakalardan oluşan bir sınır testinde kusursuz görünür ve üründe kullanılamaz çıkar.

Model, bağlamına giren metni üslubundan bakarak veri ile talimat diye ayıramaz. Geri getirilen bir belgenin içine yazılmış "önceki talimatları yok say" cümlesi, yapı olarak sistem isteminin cümlesinden farksızdır. Bu yüzden ayrım yapısal kurulur: her kaynak kendi sınırlandırılmış bloğunda gelir, bloğun ne olduğu isimlendirilir ve blok içeriğinin talimat olmadığı kuralı istemde tek bir yerde tanımlanır.

• Kullanıcı mesajı: talep kaynağıdır, ama yetki kaynağı değildir.
• Geri getirilen belge: yalnızca olgu kaynağı; içindeki yönerge yok sayılır.
• Araç çıktısı: veri olarak okunur, yeni hedef tanımlayamaz.
• Önceki tur özetleri: kısıtları taşır, kısıtları gevşetemez.
• Dış bağlantı ve eklenti içeriği: en düşük güven seviyesi; eylem tetikleyemez.

İki hata biçimi birlikte ölçülmezse ölçüm sistemi bozar. Yalnızca yasaklı vakalardan oluşan bir set, ihlal oranını sıfıra indiren en kolay davranışı ödüllendirir: her şeyi reddetmek. Açıkça meşru vakaların sette anlamlı bir paya sahip olması, bu bozulmayı engelleyen tek şeydir.

Doğrulama adımı: sette en az bir bölüm üretimde gerçekten yaşanmış vakalardan oluşsun. Tamamen sentetik bir set, ekibin sınır hakkındaki varsayımlarını ölçer; kullanıcıların gerçekte ne denediğini değil.

İstem değişikliği bir dağıtımdır ve aynı disiplini hak eder: fark incelemesi, değerlendirme kapısı, kademeli yayın ve geri dönüş. Kayıt dışı yapılan istem düzenlemeleri, "eskiden çalışıyordu" cümlesinin en sık nedenidir; çünkü hangi cümlenin ne zaman eklendiği bilinmediğinde davranış değişikliği modele atfedilir.

1. 01Değişen bölüm ve eklenen maddenin bastırdığı mevcut madde.
2. 02Değişikliğin hangi gerçek vaka için yapıldığı.
3. 03Sınır setindeki önce ve sonra sonuçları; en az ihlal ve aşırı reddetme oranı.
4. 04Kademeli yayın dilimi ve izlenecek gösterge.
5. 05Geri dönüş koşulu: hangi sapmada önceki sürüme dönülür.