Üretken çıktıyı yayımlanabilir hâle getirmek

Bütün içeriklere aynı doğrulama yükünü bindirmek, akışın ilk yoğun haftada terk edilmesinin en sık nedeni. Risk sınıfı, yükü içeriğin gerçek sonucuna göre dağıtır: bir ürün açıklamasındaki hatanın maliyeti ile bir ilaç kullanımı metnindeki hatanın maliyeti aynı değildir ve aynı prosedürü hak etmez.

Sınıfı içeriği üreten kişi değil, akışı kuran kişi belirlesin ve içerik türü bazında önceden yazılsın. Her metin için yeniden tartışılan bir sınıflandırma, pratikte en acele edilen metinde en düşük sınıfa kayar.

Bir cümlenin nereden geldiği sorusu yayından haftalar sonra geliyor ve o anda kimse hangi istemin kullanıldığını hatırlamıyor. Kayıt, bu soruyu bir arkeoloji çalışması olmaktan çıkarır. Aynı kayıt, aynı istemin bir daha kullanılmaması gerektiği anlaşıldığında da tek dayanaktır.

taslak_kimligi: rehber-0142
uretim:
  model: "<sağlayıcı ve model adı>"
  tarih: "2026-09-10"
  istem_dosyasi: "istemler/rehber-taslak.md"
  verilen_kaynaklar:
    - "kurum-arsivi/yillik-rapor.pdf"
    - "mevzuat/teblig-metni.pdf"
kisisel_veri_girildi: false
insan_katkisi: "yapı ve örnekler redaksiyonda yeniden yazıldı"

Bu adımın zor yanı okumak değil, ayırmak. Üretken metnin en kullanışlı özelliği olan akıcılık burada aleyhinize çalışır: doğrulanmış bir iddia ile doğrulanmamış bir iddia aynı üslupla, aynı güvenle yazılmıştır. Cümleleri işaretleyerek okumak, üslubu devre dışı bırakır.

Metni baştan sona okurken sayılar ve adlar cümlenin akışına gömülür; gözle tarama onları doğal karşılar. Listeye çıkarıldığında ise bağlam kalkar ve her biri tek başına doğrulanacak bir veri hâline gelir. Bu, aynı metni ikinci kez okumaktan hem hızlı hem güvenilirdir.

• Rakamlar: birim, para birimi ve yıl birlikte kontrol edilir; birimi olmayan sayı eksiktir.
• Oranlar: payda neyse yazılır; "iki katına çıktı" ifadesinin başlangıç değeri metinde bulunmalıdır.
• Tarihler: yürürlük tarihi ile yayın tarihi karıştırılmaz.
• Kişi adları: unvan ve kurum, iddianın geçtiği tarihteki hâliyle yazılır.
• Kurum ve ürün adları: resmî yazımı kaynaktan alınır, kısaltması ilk geçtiği yerde açılır.
• Alıntılar: tırnak içindeki her cümle kaynakta bire bir aynı olmalıdır.

Bu turun çıktısı listenin kendisidir ve taslakla birlikte saklanır. Metin güncellendiğinde liste de güncellenir; böylece ikinci sürümde tüm metni yeniden doğrulamak yerine yalnızca değişen satırlar kontrol edilir.

Üretken bir model, eğitildiği metinlerden uzun pasajları bire bir tekrarlamak üzere tasarlanmaz; yine de özellikle kalıplaşmış ve az sayıda kaynağı olan metinlerde çıktı kaynağa beklenenden yakın düşebilir. Kontrolün amacı bir suçlama değil, yayından önce fark etmek ve gerekiyorsa alıntı olarak işaretlemek.

Açıklamanın ölçütü niyet değil etki: okur bu bilgiyi bilse metne bakışı değişecek mi? Değişecekse yazılır. Genel bir "yapay zekâ destekli" ibaresi bu soruyu cevaplamaz; okurun bilmek istediği, modelin metnin neresine dokunduğudur.

• Taslak üretimi: "İlk taslak bir dil modeliyle üretildi, iddialar redaksiyonda doğrulandı."
• Çeviri: "Metin makine çevirisiyle aktarıldı, alan terimleri editör tarafından gözden geçirildi."
• Özetleme: "Özet, kaynak metinden model yardımıyla çıkarıldı ve kaynağa karşı kontrol edildi."
• Görsel: "Görsel üretken bir araçla oluşturuldu; gerçek bir olayın fotoğrafı değildir."
• Yalnızca dil düzeltme: genellikle açıklama gerektirmez; kurum ilkeleri aksini söylüyorsa yazılır.

Bu adım, içeriğe makine tarafından okunabilir bir işaret gömmekle aynı şey değildir; ikisi birbirinin yerine geçmez. Buradaki iş okura yönelik, insan tarafından okunan bir açıklama. Dosyanın üst verisine gömülen ve içerik kopyalandığında da taşınan işaretleme ayrı bir kurulum gerektirir ve ayrı olarak planlanır.

Sorumluluğun dağıldığı akışlarda kimse metni gerçekten okumaz; herkes bir öncekinin okuduğunu varsayar. Onayın kişiye bağlanması bu varsayımı kırar. Adı künyeye giren kişi, metnin içindeki her iddiayı savunmayı kabul etmiş olur — bu yüzden reddetme yetkisi de onda olmalıdır.

1. 1Taslak

   Model çıktısı ve üretim kaydı birlikte saklanır.

2. 2İddia doğrulama

   Olgusal cümleler birincil kaynakta tek tek kontrol edilir.

3. 3Hak kontrolü

   Metin benzerliği ve görsel kullanım hakkı denetlenir.

4. 4Açıklama

   Üretim biçimi okurun göreceği yere yazılır.

5. 5Adlı onay

   Sorumlu kişi adı ve tarihiyle onaylar; ret yetkisi ondadır.

6. 6Yayın

   Sürüm kaydı, künye ve düzeltme yolu birlikte yayımlanır.

Hata yayımlandıktan sonra kurulan bir düzeltme prosedürü her zaman aceleyle ve savunmacı bir tonla kurulur. Önceden yazıldığında ise düzeltme, güvenilirliği düşüren değil artıran bir işleme dönüşür: okur neyin ne zaman değiştiğini görebilir.

• Düzeltme notu içeriğin başında veya sonunda, sürekli görünür bir yerde durur.
• Metnin eski hâli sürüm geçmişinde kalır; sessizce değiştirme yapılmaz.
• Düzeltme tarihi ve neyin değiştiği tek cümleyle yazılır.
• Geri çekme kararını onayı veren kişi ile yayın sorumlusu birlikte verir.
• Aynı hata iki kez tekrarlandıysa kapı değil, kapının kuralı gözden geçirilir.

Akışın kendisi de denetlenmeli. Yayımlanan içeriklerden düzenli aralıklarla küçük bir örneklem seçip kapıları yeniden koşturun. Kapılar zamanla en çok acele edilen içerikte gevşer ve bu gevşeme ancak örneklem denetimiyle görünür hâle gelir.