Yap, satın al, ortaklık kur
Yapay zekâ yığınında hangi katmanın kurumda kalması gerektiğini ayırt eder ve toplam sahip olma maliyetinin faturada görünmeyen kalemlerini açar.
Önkoşul: Artificial Intelligence, Generative AI
BU DERSİN SONUNDA
- Yığındaki hangi katmanın ayırt edici, hangisinin emtia olduğunu ayırmak
- Yap, satın al ve ortaklık seçeneklerini aynı ölçütle karşılaştırmak
- Toplam sahip olma maliyetine çalıştırma dışındaki kalemleri dahil etmek
- Kilitlenme riskini azaltacak sözleşme ve mimari şartlarını belirlemek
- 1
Teori
Kavramın çalışma mantığı
- 2
Örnek
Gerçek bir senaryo üzerinde gösterim
- 3
Lab
Uygulamalı alıştırma
- 4
Test
Kısa ölçüm
- 5
Proje
Rotadaki projeye katkı
Kısa cevap
Karar, model yapmak ile satın almak arasında değildir. Yığın katmanlara ayrılır ve her katman kendi kararını verir: model katmanı hızla emtialaşır, kurumun kalıcı varlığı ise verisi, işin gerçekte nasıl yürüdüğüne dair süreç bilgisi ve kendi vakalarından derlenmiş değerlendirme setidir. Kural basittir: emtiayı satın alın, ayırt ediciyi kurumda tutun, yetenek boşluğunu ortaklıkla kapatın.
Teori: katmanlar ve ayırt edicilik#
Bir yapay zekâ girişimi dört katmandan oluşur: altyapı ve model, uygulama ve entegrasyon, veri ve alan bilgisi, değerlendirme ve yönetişim. Model katmanı en hızlı değişen ve sağlayıcılar arasında en kolay değiştirilebilir hâle gelen katmandır. Bu yüzden orada kurulan üstünlük kısa ömürlüdür; rakibiniz de aynı katmana aynı kolaylıkla erişir.
Kalıcı varlık üç şeyde birikir: erişim kuralları tanımlı ve temizlenmiş veri, işin istisnalarını bilen süreç bilgisi, ve kurumun kendi zor vakalarından derlenmiş değerlendirme seti. Üçü de satın alınamaz; kurum içinde zamanla birikir. Bir girişim bittiğinde bu üçünden hiçbiri kurumda kalmıyorsa, ödenen para bilgi değil yalnızca çıktı satın almıştır.
İlk derste ayrılan uyarlama ile geri getirme farkı burada bir satın alma ölçütüne dönüşür. "Verinizle size özel model" teklifi masaya geldiğinde sorulacak tek soru şudur: vaat edilen şey davranış mı, güncel kurum bilgisine erişim mi? Cevap ikinciyse çözüm modeli yeniden eğitmek değil, belgeyi cevap anında bağlama getiren bir mimaridir; ve o mimarinin parçaları sağlayıcı değiştiğinde kurumda kalır.
Seçenekler ve kurumda kalan#
| Seçenek | Ne zaman doğru | Asıl risk | Kurumda kalan varlık |
|---|---|---|---|
| Satın al | İş yaygın, süreç standarda yakın, hız öncelikli | Ürünün yol haritası sizin önceliğinizle örtüşmeyebilir | Kullanım verisi ve süreç disiplini |
| Yap | İş ayırt edici, veri hassas, entegrasyon derin | Bakım ve yetenek yükü kalıcıdır, proje bitmez | Veri, iş akışı, değerlendirme seti, ekip bilgisi |
| Ortaklık | İş ayırt edici ama içeride yetenek yok | Süreç bilgisi ortakta birikir, pazarlık gücü zayıflar | Yalnızca sözleşmeye yazdığınız kadarı |
| Karma | Emtia katman dışarıdan, ayırt edici katman içeride | Sınırların ve sorumluluğun yönetimi karmaşıklaşır | Entegrasyon, değerlendirme ve yönetişim katmanı |
Toplam maliyetin görünmeyen kalemleri#
- Değerlendirme: kendi vakalarınızdan set derlemek ve her sürüm değişiminde yeniden koşturmak sürekli bir iştir.
- Gözden geçirme emeği: çıktıyı kontrol eden kişilerin zamanı, çoğu iş gerekçesinde hiç görünmez.
- Entegrasyon ve kimlik: kaynak sistemlere erişim, yetki eşlemesi ve denetim kaydı kurulumu.
- İzleme: kalite ve maliyet sapmasını fark edecek göstergeler ve bunlara bakacak nöbet düzeni.
- Güvenlik ve hukuk incelemesi: veri işleme koşulu, saklama süresi, alt işleyici zinciri.
- Geçiş maliyeti: sağlayıcı veya sürüm değiştiğinde istemlerin, değerlendirmenin ve entegrasyonun yeniden doğrulanması.
Karar akışı#
- 1Katmanlara ayırın
Girişimi model, uygulama, veri ve değerlendirme katmanlarına bölüp her birini ayrı satır yapın.
- 2Ayırt ediciliği işaretleyin
Hangi katman rakibinizde de aynı biçimde var? O katman emtiadır ve satın alınır.
- 3Hassasiyeti sorun
Veri kurum dışına çıkabilir mi, hangi koşulla, ne kadar süreyle saklanarak?
- 4Yetenek boşluğunu ölçün
İçeride buna kim bakacak? Kişi yoksa "yap" kararı aslında bir işe alım kararıdır.
- 5Çıkış şartını yazın
Veri ve değerlendirme setinin geri alınma biçimi sözleşmeye yazılmadan imza atmayın.
Sık yapılan hata#
İki simetrik hata var. Birincisi emtia katmanı kurum içinde yeniden yazmak: prestij değeri yüksek, bakım yükü kalıcı, ayırt ediciliği sıfır. İkincisi ayırt edici katmanı tamamen dışarı vermek: süreç bilgisi ortakta birikir ve sonraki görüşmede masanın zayıf tarafı siz olursunuz. Karar birim fiyat karşılaştırmasıyla değil, tek bir soruyla verilir: bu iş bittiğinde kurumda ne kalıyor?
LAB · UYGULAMALI ALIŞTIRMA
Bir girişimi katmanlara ayırın
- 1Yürüyen veya planlanan bir yapay zekâ girişimini seçip dört katmana bölerek yazın: model, uygulama ve entegrasyon, veri ve alan bilgisi, değerlendirme ve yönetişim.
- 2Her katman için "bu bizde rakibimizden farklı mı" sorusunu cevaplayın; farklı değilse emtia olarak işaretleyin.
- 3Her katmana yap, satın al veya ortaklık etiketi verin ve her etikete tek cümlelik gerekçe yazın.
- 4Görünmeyen maliyet kalemlerini kendi girişiminize uyarlayıp her kalem için sahip sütununu doldurun; sahibi yazılamayan kalemleri ayrıca işaretleyin.
- 5Çıkış senaryosunu yazın: sağlayıcı bir yıl sonra değişirse hangi varlıklar sizde kalır, hangileri sıfırdan üretilir, bu ne kadar sürer?
Beklenen çıktı
Girişimin katman bazlı yap/satın al/ortaklık kararını, sahipsiz maliyet kalemlerini ve yazılı çıkış senaryosunu içeren tek sayfalık karar notu.
Sık sorulan sorular
Kendi modelimizi uyarlamak ayırt edicilik sağlar mı?
Çoğu kurumda ayırt edicilik modelde değil veride ve iş akışındadır. Uyarlama, biçim tutarlılığı veya kuruma özgü bir görev kalıbı gibi somut ve ölçülebilir bir ihtiyaç varsa anlamlıdır. "Verimiz bize özel olsun" gerekçesiyle yapılan uyarlama, sürekli bakım ve her sürüm değişiminde yeniden doğrulama yükü getirir.
Ortaklıkta sözleşmeye neyin yazılması şart?
Verinin sahipliği ve saklama süresi, değerlendirme setinin mülkiyeti, istem ve yapılandırmaların devredilebilirliği, alt işleyici listesi ile değişiklik bildirimi, ve çıkışta verinin hangi biçimde dışa aktarılacağı. Bu beş madde yoksa ortaklık teknik değil ticari bir bağımlılık üretir.
Birim fiyat karşılaştırması neden yeterli değil?
Çünkü toplam maliyetin büyük kısmı faturada değil, gözden geçirme emeğinde, entegrasyonda ve değerlendirmede birikir. Ayrıca birim fiyat dönem içinde değişebilir; bu kalemler ise girişim boyunca kalır. Karşılaştırma aynı kapsamda kurulmadıkça ucuz görünen seçenek pahalı çıkabilir.
LEARN
Yöneticiler İçin Yapay Zekâ rotasına devam et
Dersler tek başına da okunabilir, ama sıralı ilerlemek önkoşul boşluklarını kapatır.