Ders materyali üretiminde telif ve kaynak zinciri

Bağlam ve kısıtlar#

Üretilen materyalin bir bölümü ücretsiz dağıtılıyor, bir bölümü abonelikle satılıyor. Bu ikilik hattın en belirleyici kısıtı oldu: aynı kaynak ücretsiz materyalde kullanılabilirken abonelikli olanda kullanılamıyor, çünkü ücretli dağıtım ticari kullanım sayılıyor. Arşivin büyük bölümü ise bu ayrımın hiç düşünülmediği yıllarda birikmişti.

İkinci kısıt üretim tarafındaydı. Model destekli yazım ekibin hızını artırıyordu ama çıktının kökenini bilmiyorduk; bir paragrafın modelden mi geldiği, bir kaynaktan mı uyarlandığı yalnızca yazanın hafızasındaydı. Köken kaydı olmayan bir arşivde telif denetimi yapmak mümkün değil, bu yüzden ilk iş üretimi hızlandırmak değil kayıt düzenini kurmak oldu.

Kaynaklar ve erişim#

Getirmenin kaynağı tek bir havuz değil: sözleşmesi ya da açık lisansı doğrulanmış derlem ile köken kaydı bulunmayan eski kurum arşivi ayrı ayrı duruyor ve yalnızca birincisi model çağrısına açık. Lisans koşulu kaynağın kendisine değil kaynağın sürümüne bağlanıyor, çünkü aynı eserin sonraki baskısı farklı koşullarla gelebiliyor. Hak sahibinin adı ve iletişim bilgisi izin yazışmalarında kişisel veri olduğu için ayrı yetkiyle görünüyor.

• Lisanslı derlem: sözleşmesi ya da açık lisansı doğrulanmış kaynaklar; her kaynak sürümüyle birlikte kayıtlı
• Kurum arşivi: eski materyaller; köken kaydı olmayanlar denetlenmedi durumunda ve getirmeye kapalı
• Kontrollü lisans sözlüğü: ticari kullanım, uyarlama ve aynı lisansla paylaşma koşulları ayrı alanlar
• İzin kayıtları: bireysel izin yazışmaları kaynağa bağlı; hak sahibinin adı ve iletişim bilgisi ayrı yetkiyle görünüyor
• Üretim kaydı: her üretilen bloğun dayandığı kaynak blokları, istem sürümü ve düzenleyen kişi

Mimari kararlar#

Tasarımın merkezinde tek bir soru var: bir hak sahibi aylar sonra belirli bir paragrafı sorduğunda cevabı nereden okuyacağız. Bu soruya cevap veremeyen her kolaylık elendi; serbest üretim, serbest metinli lisans notu ve belge düzeyinde kaynakça bu yüzden kapsam dışında kaldı. Buna karşılık getirmeyi lisanslı derlemle sınırlamak üretimin esnekliğini düşürdü ve bu takas açıkça kabul edildi.

Hukuki sınır ve yetki#

Ölçüm düzeni#

Ölçüm burada model kalitesinden çok kayıt bütünlüğünü hedefliyor. İzlediğimiz şey üretimin ne kadar iyi yazdığı değil, üretilen her bloğun köken zincirinin kopmadan yayına ulaşıp ulaşmadığı. Bir de tersten bir denetim var: lisans süresi dolan bir kaynağa bağlı olarak yayımlanmış materyaller listelenebiliyor, çünkü telif sorunu çoğu zaman yayın anında değil sözleşme bitiminde doğuyor.

• Köken kaydı tamlığı: yayına giden materyallerde köken alanı eksik blok bulunup bulunmadığı
• Atıf doğrulaması: model çıktısındaki kaynak atıflarının derlem kimliğiyle eşleşmesi
• Örtüşme bulguları: sınır üstü birebir örtüşme uyarıları ve bunlara verilen insan kararları
• Engellenen yayınlar: kapının hangi kuralla durdurduğu gerekçesiyle kayda geçiyor
• Lisans yenileme: süresi dolan kaynaklara bağlı yayımlanmış materyallerin geriye dönük listesi

Devreye alma ve işletme#

1. 1Sözlüğün kurulması

   Lisans koşulları önce kontrollü alanlara çevrildi; eski serbest metin notları tek tek elle eşlendi ve eşlenemeyenler denetlenmedi durumunda bırakıldı.

2. 2Arşivin bölünmesi

   Köken kaydı olan materyaller getirmeye açıldı, olmayanlar kapatıldı; arşivin tamamının temizlenmesini beklemek hattı aylarca bloke edecekti.

3. 3Kapının kuru koşumu

   Yayın kapısı bir süre yalnızca uyarı üretti; hangi kuralın hangi durumda ve neden tetiklendiği bu dönemde görüldü.

4. 4Engellemenin açılması

   Kapı engellemeye geçti; acil durum istisnası talep edildi ve eklenmedi, yerine kapı öncesi iş akışına lisans kontrolü konuldu.

5. 5Dönemsel tarama

   Lisans ve sözleşme süresi yaklaşan kaynaklar ile bunlara bağlı yayımlanmış materyaller dönemsel olarak taranıyor.

Nerede yanıldık#

Eğitim amaçlı kullanımın geniş bir kalkan olduğunu varsayarak başladık; ücretli dağıtımın ticari kullanım sayıldığı netleşince ticari kullanıma kapalı lisanslı materyalin bulunduğu her yayını yeniden taramak zorunda kaldık. Uyarlama koşullarını da hafife almıştık: değiştirilemezlik koşulu taşıyan bir metni slayta sığdırmak için kısaltmanın tek başına ihlal olduğunu ekip ancak lisans metnini satır satır okuduğunda gördü. Kapı tasarımında iyi niyet pahalıya çıktı; acil durum istisnası bir yayın döneminde varsayılan yola dönüştü, kaldırıldı ve yerine kapı öncesine lisans kontrolü konuldu. Geç fark ettiğimiz bir şey daha var: köken kaydındaki hak sahibi adı kişisel veridir ve bu kaydın silinmemesi ayrı bir gerekçeye dayanmak zorunda; saklama politikasına bu gerekçe telif yükümlülüğüne bağlanarak yazıldı.