TEMSİLÎ VAKA · LOJİSTİK
Rota önerisinin sürücüye açıklanması
Dağıtım planı bir rota çözücüsüyle kuruluyor, çözücü araç bazında durak sırası üretiyordu. Sürücüler bu sırayı düzenli olarak bozuyordu: bir durakta mal kabulün plandaki saatte çalışmadığını, bir sokağa aracın giremediğini biliyorlardı ama bu bilgi hiçbir yere yazılmıyordu. Planlamacı itirazı telefonla alıp sırayı elle değiştiriyor, çözücü de aynı hatayı ertesi gün yeniden yapıyordu. Planın neden o sırayla kurulduğu sorulduğunda verilecek tek cevap 'çözücü öyle dedi' idi.
Beklenen etki
- Görünürlük
- Her durak sırası için hangi kısıtın bağlayıcı olduğu sürücü ekranında görünüyor
- Geri besleme
- Sürücü itirazları serbest metin yerine etiketli kayıt olarak toplanıyor ve kısıt adayına dönüşüyor
- Ölçüm
- Gerekçenin çözücü izine sadakati, planın kalitesinden ayrı bir kalem olarak izleniyor
- Karar sınırı
- Plan değişikliği yetkisi planlamacıda; model ne sıra değiştiriyor ne kısıt ekliyor
Temsilî senaryo: buradaki satırlar ölçüm sonucu değil, bu kurulumda hangi büyüklüğün izlenmesi gerektiğini gösterir.
Bu kayıt gerçek bir müşteri işi değildir. Sinaptik Lab'in bu problemde izlediği yaklaşımı, mimari kararları ve ölçüm düzenini göstermek için yazılmış temsilî bir senaryodur: kurum adı taşımaz, içindeki hiçbir değer gerçek ölçüm değildir ve referans olarak gösterilemez. Gerçek projelerden vakalar müşteri onayı alındıkça bu kütüphaneye eklenir.
Problem
Dağıtım planı bir rota çözücüsüyle kuruluyor, çözücü araç bazında durak sırası üretiyordu. Sürücüler bu sırayı düzenli olarak bozuyordu: bir durakta mal kabulün plandaki saatte çalışmadığını, bir sokağa aracın giremediğini biliyorlardı ama bu bilgi hiçbir yere yazılmıyordu. Planlamacı itirazı telefonla alıp sırayı elle değiştiriyor, çözücü de aynı hatayı ertesi gün yeniden yapıyordu. Planın neden o sırayla kurulduğu sorulduğunda verilecek tek cevap 'çözücü öyle dedi' idi.
Yaklaşım
Dil modeli optimizasyona hiç sokulmadı; karar çözücüde kaldı. Model, çözücünün kendi koşu kaydındaki izlerden — bağlayıcı kısıtlar, ihlal cezaları, alternatif sıralamanın bedeli — sürücü ekranında okunabilecek bir gerekçe metni üretiyor. Gerekçe yalnızca çözücünün raporladığı kısıt kimliklerine atıf yapabiliyor; atıf yapılacak iz yoksa metin üretilmiyor ve 'gerekçe üretilemedi' yazılıyor, çünkü makul görünen ama hiç kullanılmamış bir sebep yazmak güveni bir kerede bitiriyor. İkinci parça itiraz kanalı: sürücü sırayı reddettiğinde sebebini etiketli seçeneklerden seçiyor, seçilen etiket kısıt kütüphanesine aday kayıt olarak düşüyor ve planlamacı onayıyla kalıcı kısıta dönüşüyor.
Kullanılan teknolojiler
- Kısıt izi çıkarımı
- Sadakat kısıtlı metin üretimi
- Karşı-olgusal yeniden çözüm
- Etiketli itiraz kanalı
- Kısıt kütüphanesi ve onay akışı
- Sadakat denetim örneklemesi
Bağlam, kurulum ve ölçüm
Problem ve yaklaşım özetin üstünde; burada kararların gerekçesi ve mimarinin ayrıntısı var.
Bağlam ve kısıtlar#
Plan vardiya başında kuruluyor: araç kapasitesi, durak zaman pencereleri, araç tipinin girebildiği yollar ve takograftan gelen sürüş-mola durumu aynı çözücüye giriyor. Çözücünün çıktısı pratikte bir öneri değil, sürücünün eline geçen iş listesi olarak kullanılıyordu. Kararın insanda kalan yeri ise kapıda: sürücü, plan kurulurken bilinmeyen bir durumu görüyor ve sırayı bozma yetkisi fiilen onda. Sistem bu yetkiyi almaya çalışmadı, kararın gerekçesini görünür kılmayı hedefledi — çünkü gerekçesiz bir planı bozmanın maliyeti sürücü için sıfır.
Veri ve erişim#
Planı besleyen veri dört sistemde duruyordu: siparişler ve zaman pencereleri sipariş yönetiminde, araç ve şoför ataması filo kayıtlarında, konum ve sürüş-mola durumu telematik sağlayıcıda, sürücüye gösterilen liste ise mobil uygulamada. Telematik verisi çalışanla ilgili olduğu için ayrı bir yetki kapsamında tutuluyor ve gerekçe üretimine yalnızca sürüş-mola uygunluğu düzeyinde giriyor, ham konum izi olarak girmiyor. Gerekçenin tek kaynağı olan çözücü koşu kaydı ayrı bir yerde saklanıyor; girdi, çıktı ve bağlayıcı kısıt izi birlikte tutuluyor ki üretilen metin sonradan denetlenebilsin.
- Sipariş, zaman penceresi ve mal kabul notları: sipariş sisteminde; notların büyük kısmı serbest metin
- Araç tipi, kapasite ve erişim kısıtları: filo kayıtlarında; alt geçit ve ağırlık kısıtları eksik tutuluyordu
- Sürüş-mola durumu: telematikten, ayrı yetki kapsamında; gerekçeye yalnızca uygunluk bilgisi olarak giriyor
- Çözücü koşu kaydı: girdi, çıktı ve bağlayıcı kısıt izi; gerekçe metninin tek meşru kaynağı
- İtiraz kayıtları: sürücü uygulamasından etiketli olarak gelir, kısıt kütüphanesi onay kuyruğuna düşer
Mimari kararlar#
Buradaki asıl mühendislik problemi metin kalitesi değil sadakat: üretilen cümlenin kararın gerçek sebebini söylemesi. Bu yüzden model, çözücünün dışındaki hiçbir bilgiye erişmiyor ve şablonu yalnızca kısıt kimlikleriyle doldurabiliyor. İkinci karar, açıklamanın tek yönlü olmaktan çıkarılması: sürücünün 'şu durağı öne alsam' sorusu için sınırlı sayıda karşı-olgusal koşu açıldı, böylece gerekçe bir cevap değil bir karşılaştırma hâline geldi.
| Karar | Seçilen yol | Neden |
|---|---|---|
| Kararı kim verir | Çözücü karar verir, model yalnızca gerekçeyi yazar | Metin üreticisinin karara karışması hem tekrarlanabilirliği hem sorumluluğu bulanıklaştırıyor |
| Gerekçenin girdisi | Yalnızca bağlayıcı kısıt ve ceza izleri | Serbest girdi verildiğinde model kullanılmamış ama kulağa doğru gelen sebepler yazıyor |
| İz bulunamazsa | Metin üretilmez, 'gerekçe üretilemedi' gösterilir | Boş kalan alan, yanlış doldurulmuş alandan daha az zarar veriyor |
| Sürücünün alternatif sorusu | Sınırlı sayıda karşı-olgusal için ikinci çözücü koşusu | Alternatifin bedeli gösterilmeden açıklama tartışmaya kapalı kalıyor |
| İtiraz biçimi | Etiketli sebep listesi; serbest not ikincil | Serbest metin itirazı toplanıyor ama işlenebilir kısıta dönüşmüyordu |
Güvenlik ve yetki#
Konum izi, sürüş süresi ve durak bazlı gecikme, çalışanla ilgili kişisel veridir; KVKK tarafında bu verinin işlenmesi filo güvenliği ve planlama amacına dayandırıldı, aydınlatma metni buna göre güncellendi. Amaç sınırlaması burada sadece hukuki değil işlevsel bir gereklilik: itiraz kayıtları durak ve kısıt bazında toplanıyor, kişiye atfen raporlanmıyor. Erişim rol bazlı ayrıldı; sürücü yalnızca kendi turunun gerekçesini, planlamacı bölge düzeyini görüyor. Saklama süresi itiraz kaydı ile ham konum izi için farklı tanımlandı, çünkü ikisinin amacı aynı değil.
Ölçüm düzeni#
Ölçümün ilk işi iki kaliteyi birbirinden ayırmak oldu: planın kalitesi ve açıklamanın kalitesi. İyi bir plan kötü açıklandığında da reddediliyor, kötü bir plan iyi açıklandığında ise itiraz kanalı üzerinden görünür hâle geliyor. Bu yüzden sadakat denetimi üretim kalitesinden bağımsız bir kalem olarak yürütülüyor ve elle yapılıyor; otomatik bir ölçüt burada hem kolay aldanıyor hem aldandığını söylemiyor.
- Sadakat denetimi: örneklenen gerekçelerin atıf yaptığı kısıt kimliklerinin koşu kaydında bulunup bulunmadığı
- Plan sapması: uygulanan sıranın önerilenden ayrıldığı duraklar ve ayrılma sebebi etiketi
- Gerekçe kullanımı: sürücünün ayrıntı ekranını açtığı durak tipleri
- Kısıt kütüphanesi dönüşümü: hangi itiraz etiketlerinin kalıcı kısıta çevrildiği ve kimin onayladığı
- Karşı-olgusal yük: ikinci çözüm taleplerinin yoğunluğu ve yanıt süresi, araç içi kullanım için sınırlandı
Devreye alma ve işletme#
- 1Gölge dönem
Gerekçe üretildi, yalnızca planlamacıya gösterildi; sadakat elle denetlendi
- 2Tek bölge pilotu
Tek dağıtım bölgesinde sürücü ekranına açıldı, diğer bölgeler eski akışta kaldı
- 3İtiraz kanalının açılması
Etiket listesi sürücülerle birlikte yazıldı; 'diğer' seçeneği zorunlu serbest notla eşleştirildi
- 4Kısıt kütüphanesi nöbeti
Haftalık onay toplantısı kuruldu; kabul edilen her kısıta geçerlilik tarihi verildi
Nerede yanıldık#
İlk sürümde gerekçeyi çözücünün ham izinden değil plan özetinden ürettik; metin akıcıydı ve tamamen uydurmaydı. Bunu fark etmemiz zaman aldı çünkü metin okuyan herkese makul geliyordu; yanlışlığı ancak kısıt kimliklerini koşu kaydıyla karşılaştırınca çıktı. İkinci yanılgı itiraz etiketlerini masa başında yazmak oldu: sürücülerin en sık verdiği sebep ilk listede hiç yoktu, bu yüzden itirazların neredeyse tamamı 'diğer' olarak geldi ve ilk haftaların verisi kullanılamaz hâle düştü. Etiket listesi sürücülerle birlikte yeniden yazıldıktan sonra kanal işlemeye başladı.
Bir sonraki projede ne değişir?
Bir vakanın en değerli bölümü sonuç değil, tekrar edilebilir dersidir.
- 01
Gerekçeyi plan özetinden üretmek modele uydurma alanı bırakıyor. İlk sürümde çözücünün hiç kullanmadığı 'trafik yoğunluğu' benzeri sebepler yazıldı; gerekçenin girdisi planın kendisi değil çözücünün kısıt izi olmalı.
- 02
Sürücü ile planlamacı aynı metni istemiyor. Planlamacı maliyet terimlerini ve alternatifin bedelini istiyor; sürücü tek bir cümle istiyor: bu duraktan önce şu durak, çünkü mal kabul penceresi.
- 03
Sürücünün asıl sorusu 'neden bu sıra' değil 'ben değiştirirsem ne olur'. Karşı-olgusal ikinci bir çözüm koşusu olmadan gerekçe metni tebliğ gibi okunuyor ve tartışmaya kapalı kalıyor.
- 04
İtiraz kayıtlarının performans değerlendirmesine girebileceği izlenimi doğduğu anda etiket seçimi anlamsızlaşıyor, herkes 'diğer' seçiyor. Amaç sınırlamasını yazmak burada teknik önlem kadar belirleyici.
- 05
Kısıt kütüphanesine giren her kayıt kalıcı değil; 'o sokak kapalı' bilgisi geçiciydi. Kısıtlara geçerlilik tarihi verilmediğinde çözücü aylar sonra hâlâ var olmayan bir engelden kaçıyor.
Vaka kütüphanesinden
- EğitimDers materyali üretiminde telif ve kaynak zinciriBir eğitim içeriği ekibinin slayt, çalışma kâğıdı ve ders notu arşivi yıllar içinde karışık kaynaklardan büyümüştü: internetten alınmış görseller, yabancı kitaplardan çevrilmiş paragraflar, farklı lisanslarla dolaşan açık ders materyalleri. Bir hak sahibi itiraz ettiğinde hangi paragrafın nereden geldiğini kimse söyleyemiyor; arama dosya adına ve ekip hafızasına kalıyordu. Model destekli üretim devreye girdikten sonra bu belirsizlik büyüdü, çünkü üretilen metnin dayandığı kaynak hiçbir yerde yazılı olmuyordu. Ekipte yaygın olan eğitim amaçlı kullanım serbesttir varsayımı da hiç denetlenmemiş bir varsayımdı.
- EğitimÖdeve biçimlendirici geri bildirim üretimiBir özel okul grubunda dil ve sosyal bilimler öğretmenleri her hafta çok sayıda yazılı ödev okuyordu; not zamanında giriliyordu ama öğrenciye dönen şey bir puan ile kısa bir genel yorumdu. Hangi öğrencinin hangi rubrik ölçütünde tekrar tekrar zorlandığı hiçbir yerde toplu olarak durmuyordu; öğretmen bunu kendi defterindeki izlenimden hatırlıyordu. Geri bildirim yazma işi mesai dışına taştığı için dönem başındaki ödevlerde ayrıntılı, dönem sonuna doğru tek cümleye inen bir kalite farkı oluşuyordu. Velinin gördüğü tabloda puan vardı, gerekçe yoktu.
- EğitimÖğrenci risk modelinde etik sınırlarBir yükseköğretim kurumunda akademik danışmanlar, dersi bırakma ya da kayıt yenilememe riski taşıyan öğrencilere ulaşmayı sezgiyle yapıyordu: yokluğu fark edilen öğrenciye yazılıyor, fark edilmeyen kimseye görünmüyordu. Devam bilgisi, ödev teslimleri ve öğrenme yönetim sistemi hareketleri ayrı sistemlerde durduğu için kimse bunları tek bir öğrenci için yan yana koymuyordu. Danışmanın haftada yapabileceği görüşme sayısı sınırlıydı ama bu sınırın kime harcandığı hiçbir kayıtta yoktu. Risk modeli gündeme geldiğinde ilk itiraz teknik değildi: skor öğrenciye yapışan bir etikete dönerse ne olacağı soruldu.
BUILD
Aynı yaklaşımı kurumunuzda kurmak ister misiniz?
Discovery oturumunda mevcut durumunuzu, veri erişiminizi ve başarı tanımınızı birlikte yazıyoruz.