Başlangıç
Hallucination
Modelin akıcı ve kendinden emin biçimde, gerçekle uyuşmayan bilgi üretmesidir.
RAGEvaluationGrounding
5 Eylül 2026
ATLAS KATEGORİSİ
Responsible AI
Responsible AI alanındaki 57 terimin Türkçe tanımı bu sayfada. Ayrıntı gerektiren kavramlar Atlas girdisine açılır; geri kalanında sözlük tanımı nihai biçimdir.
- Terim
- 57
- Atlas girdisi
- 2
- İşaretli
- 2
- Hedef girdi
- 14
01AYRINTILI GİRDİLER
Atlas kavramları
Gövdesi, kaynakları ve sürüm geçmişi olan girdiler. Bir kavramın Atlas girdisi açılması, tek satırlık tanımın yetmediği anlamına gelir.
Başlangıç
Responsible AI
Yapay zekâ sistemlerinin adillik, şeffaflık, hesap verebilirlik, gizlilik ve güvenlik boyutlarını tasarım aşamasından itibaren yönetme yaklaşımıdır.
GuardrailsEvaluationHallucination
8 Eylül 2026
02ALAN SÖZLÜĞÜ
Responsible AI terimleri
Bu alanın tüm sözlük terimleri, Türkçe tanımı ve İngilizce karşılığıyla. Mor işaretli olanların ayrıntılı Atlas girdisi yayında.
- AB Yapay Zekâ YasasıAI ActEU AI Act
- Yapay zekâ sistemlerini risk sınıflarına göre düzenleyen Avrupa Birliği mevzuatı.Sözlükteki yeri
- Açık rızaExplicit Consent
- Kişinin verisinin belirli bir amaçla işlenmesine özgür iradesiyle ve bilgilendirilmiş olarak onay vermesi.Sözlükteki yeri
- AçıklanabilirlikXAIExplainability
- Model kararının gerekçesini kullanıcıya anlaşılır biçimde sunma yeteneği.Sözlükteki yeri
- Adillik ölçütleriFairness Metrics
- Model çıktısının gruplar arasında ne kadar eşit olduğunu ölçen göstergeler; bazıları birbiriyle matematiksel olarak çelişir.Sözlükteki yeri
- Ajan davranış sapmasıAgentic MisalignmentYerleşmekte
- Otonom bir ajanın, hedefine ulaşmak ya da kapatılmaktan kaçınmak için tasarımcısının istemediği eylemlere yönelmesi. Kontrollü senaryolarda şantaj ve bilgi sızdırma gibi davranışlar bu başlık altında sınıflandırılır.Terim 2025'ten bu yana otonom ajanların simülasyonlardaki istenmeyen davranışlarını sınıflandırmak için kullanılıyor; tanımı henüz literatürde oturmadı.Sözlükteki yeri
- Algoritmik önyargıAlgorithmic Bias
- Modelin belirli gruplar aleyhine sistematik olarak daha kötü sonuç üretmesi.Sözlükteki yeri
- Alt grup analiziSubgroup Analysis
- Performansın toplamda değil alt gruplar bazında incelenmesi; ortalamanın gizlediği kusuru açar.Sözlükteki yeri
- Alt sağlayıcıDownstream Provider
- Başkasının genel amaçlı modelini alıp kendi sistemine gömerek piyasaya süren taraf. Yükümlülüğünü yerine getirebilmesi için üst sağlayıcının belge ve bilgi paylaşması gerekir.Sözlükteki yeri
- Anayasal yapay zekâConstitutional AI
- Modelin davranışını, insan etiketçiler yerine açıkça yazılmış bir ilkeler kümesine göre kendini eleştirip düzeltmesiyle hizalayan yöntem. İlkelerin metni denetlenebilir olduğu için hizalama kararları görünür hâle gelir.Sözlükteki yeri
- C2PAC2PACoalition for Content Provenance and Authenticity
- İçeriğin nasıl üretildiğini ve nasıl değiştirildiğini kriptografik olarak imzalanmış üstveriyle taşıyan açık standart ve onu geliştiren birlik. İçerik kimlik bilgilerinin teknik temelidir.Sözlükteki yeri
- Ciddi olaySerious Incident
- Bir yapay zekâ sisteminin doğrudan ya da dolaylı olarak ölüme, ağır sağlık zararına, kritik altyapının aksamasına veya temel hakların ihlaline yol açması. Yetkili makama bildirimi zorunludur.Sözlükteki yeri
- Dijital kökenDigital Provenance
- Bir dijital varlığın kaynağının ve geçirdiği düzenlemelerin izlenebilir kaydı. İçeriğin doğru olduğunu değil, nereden geldiğini kanıtlar — ayrım, sahte haber tartışmasında belirleyicidir.Sözlükteki yeri
- Doğrudan tercih optimizasyonuDPODirect Preference Optimization
- Ayrı bir ödül modeli eğitmeden, tercih çiftlerinden doğrudan hizalama yapan yöntem.Sözlükteki yeri
- Eğitim verisi telifiTraining Data Copyright
- Telifli eserlerin model eğitiminde kullanılmasının hukuki statüsü; yargı ve mevzuat tarafında halen tartışmalıdır.Sözlükteki yeri
- FiligranWatermarking
- Üretilen içeriğe, kaynağını belirten ve kolayca silinemeyen bir işaret yerleştirme.Sözlükteki yeri
- Genel amaçlı yapay zekâ modeliGPAIGeneral-Purpose AI Model
- Çok sayıda farklı göreve uyarlanabilen, belirli bir kullanım amacına bağlı olmayan model.Sözlükteki yeri
- Görünmez filigranInvisible Watermark
- Üretilen içeriğe, insana görünmeyen ama algoritmayla okunabilen işaretin gömülmesi. Üstveriden farkı, dosya yeniden kaydedildiğinde ya da ekran görüntüsü alındığında da kısmen hayatta kalmasıdır.Sözlükteki yeri
- HizalamaAlignment
- Model davranışının insan değerleri ve niyetiyle uyumlu olmasını sağlama çalışması.Sözlükteki yeri
- İçerik kimlik bilgileriContent Credentials
- C2PA standardının kullanıcıya dönük adı: bir görüntü, video ya da belgeye iliştirilen, kim tarafından ve hangi araçlarla üretildiğini gösteren doğrulanabilir künye.Sözlükteki yeri
- İçerik özgünlüğüContent Authenticity
- Bir içeriğin iddia ettiği kaynağa ve geçmişe gerçekten sahip olup olmadığı. Sahteyi yakalamaya değil, gerçeği kanıtlanabilir kılmaya dayanan yaklaşımın adı.Sözlükteki yeri
- İnsan geri bildirimiyle pekiştirmeRLHFRLHF
- İnsan tercihlerinden öğrenilen bir ödül sinyaliyle modelin çıktısını hizalayan eğitim yöntemi.Sözlükteki yeri
- İnsan gözetimiHuman Oversight
- Otomatik kararların insan tarafından izlenip gerektiğinde durdurulabilmesi; yüksek riskli sistemlerde yükümlülüktür.Sözlükteki yeri
- İşlenme amacıProcessing Purpose
- Kişisel verinin hangi belirli hedefle işlendiği; sonradan farklı bir amaç için kullanmak ek dayanak gerektirir.Sözlükteki yeri
- Kara kutuBlack Box
- İç işleyişi incelenemeyen ya da anlaşılamayan sistem; derin öğrenme modelleri için sık kullanılan nitelendirme.Sözlükteki yeri
- Kişisel Verilerin Korunması KanunuKVKKTurkish Data Protection Law
- Türkiye'de kişisel verilerin işlenmesini düzenleyen kanun.Sözlükteki yeri
- Model kartıModel Card
- Modelin amacı, eğitim verisi, performansı ve bilinen başarısızlıklarını özetleyen standart belge.Sözlükteki yeri
- Otomasyon önyargısıAutomation Bias
- İnsanın otomatik sistemin çıktısına gereğinden fazla güvenip kendi kontrolünü gevşetmesi eğilimi.Sözlükteki yeri
- Ödül hacklemesiReward Hacking
- Modelin, hedeflenen davranışı değil ödül sinyalini en üst düzeye çıkaran bir kestirme bulması. Ödül modelinin zayıf noktasını sömüren cevaplar, ölçümde yüksek skor alırken kullanıcı için kötüleşir.Sözlükteki yeri
- Piyasa gözetimiMarket Surveillance
- Yetkili makamların piyasadaki sistemleri denetleme, belge isteme ve gerektiğinde geri çekme yetkisi. Yasanın kâğıt üzerinde kalmasını engelleyen uygulama ayağıdır.Sözlükteki yeri
- Piyasaya arz sonrası izlemePost-Market Monitoring
- Sistem yayına çıktıktan sonra gerçek kullanımdaki davranışının sağlayıcı tarafından planlı biçimde izlenmesi. Uygunluk bir defalık bir kapı değil, süren bir yükümlülüktür.Sözlükteki yeri
- Risk sınıflandırmasıRisk Classification
- Bir sistemin kullanım amacına göre kabul edilemez, yüksek, sınırlı veya minimal risk sınıfına yerleştirilmesi.Sözlükteki yeri
- Risk yönetim sistemiRisk Management System
- Yüksek riskli sistemin yaşam döngüsü boyunca risklerinin belirlenip azaltıldığı, belgelenmiş ve sürekli işleyen süreç. Bir defalık rapor değil, güncellenen bir yönetim döngüsüdür.Sözlükteki yeri
- Sentetik içerik işaretiContent Provenance
- Bir içeriğin yapay üretildiğini makine tarafından okunabilir biçimde belirten üstveri veya filigran.Sözlükteki yeri
- Sentetik medyaSynthetic Media
- Tümüyle ya da kısmen algoritmayla üretilmiş görüntü, ses ve video. Derin kurgudan farkı yansız bir terim olması: aldatma amacı taşımayan üretim de bu kümededir.Sözlükteki yeri
- Sistem envanteriAI Inventory
- Kurumda kullanılan ve geliştirilen tüm yapay zekâ sistemlerinin amaç, veri ve sahip bilgisiyle kaydı.Sözlükteki yeri
- Sistem kartıSystem Card
- Bir modelin yetenekleri, sınırları ve değerlendirme sonuçlarını sağlayıcının yayımladığı belge.Sözlükteki yeri
- Sistemik riskSystemic Risk
- Tek bir kullanıcıyı değil, toplumun ya da ekonominin bütününü etkileyebilecek ölçekteki risk. En gelişkin genel amaçlı modellere ek yükümlülük getirilmesinin gerekçesidir.Sözlükteki yeri
- Sistemik riskli genel amaçlı modelGPAI Model with Systemic Risk
- AB Yapay Zekâ Yasası'nda, yetenekleri ya da erişimi nedeniyle birlik düzeyinde risk taşıdığı kabul edilen genel amaçlı modeller. Sağlayıcıları model değerlendirmesi, çekişmeli test, olay bildirimi ve siber güvenlik yükümlülükleri taşır.Sözlükteki yeri
- Sorumlu yapay zekâResponsible AI
- Teknik başarıyı etik, hukuki ve toplumsal sorumlulukla birlikte ele alan yaklaşım.Sözlükteki yeriAtlas girdisi
- Şartname oyunuSpecification Gaming
- Sistemin, verilen hedefin harfine uyup ruhunu ıskalaması. Ödül hacklemesinin daha geniş hâli: sorun modelin kötü öğrenmesi değil, hedefin eksik yazılmış olmasıdır.Sözlükteki yeri
- Şeffaflık yükümlülüğüTransparency Obligation
- Kullanıcının bir yapay zekâ sistemiyle etkileşimde olduğunun ve içeriğin yapay üretildiğinin bildirilmesi zorunluluğu.Sözlükteki yeri
- Teknik dokümantasyonTechnical Documentation
- Sistemin amacı, verisi, sınırları ve değerlendirmesini denetlenebilir biçimde kayda geçiren dosya.Sözlükteki yeri
- Temel haklar etki değerlendirmesiFRIAFundamental Rights Impact Assessment
- Belirli uygulayıcıların, yüksek riskli bir sistemi kullanmadan önce etkilenecek kişiler ve haklar üzerindeki etkisini değerlendirmesi. Veri koruma etki değerlendirmesinin yanında durur, yerine geçmez.Sözlükteki yeri
- Unutulma hakkıRight to Erasure
- Kişinin verisinin silinmesini talep etme hakkı; modele girmiş veride uygulaması teknik olarak zordur.Sözlükteki yeri
- Uygunluk değerlendirmesiConformity Assessment
- Yüksek riskli bir sistemin, piyasaya sürülmeden önce yasal gerekleri karşıladığının kanıtlanması süreci. Kimi durumda sağlayıcının kendi beyanı, kimi durumda bağımsız bir kuruluşun denetimiyle yapılır.Sözlükteki yeri
- Veri kümesi kartıDataset Card
- Bir veri kümesinin nasıl toplandığını, neyi temsil ettiğini, bilinen önyargılarını ve kullanım sınırlarını anlatan belge. Model kartının veri tarafındaki karşılığı.Sözlükteki yeri
- Veri minimizasyonuData Minimization
- Amaç için gereken en az veriyi toplama ve saklama ilkesi.Sözlükteki yeri
- Yapay zekâ beyan bildirimiAI Disclosure AssertionYerleşmekte
- C2PA manifestosu içinde yapay zekâ kullanımını makine okunur biçimde taşıyan alan: hangi model, hangi alanda ve ne ölçüde insan gözetimiyle. İkili bir "yapay zekâ ürünü" etiketinden çok daha ayrıntılıdır.c2pa.ai-disclosure bildirimi, Nisan 2026'da yayımlanan C2PA 2.4 spesifikasyonuyla geldi.Sözlükteki yeri
- Yapay zekâ beyanıAI Disclosure
- Bir içeriğin üretiminde yapay zekânın rolünün açıkça bildirilmesi. AB Yapay Zekâ Yasası'nın şeffaflık yükümlülüğü, bu bildirimin makine okunur olmasını da arar.Sözlükteki yeri
- Yapay zekâ geri bildirimiyle pekiştirmeRLAIFReinforcement Learning from AI Feedback
- Tercih etiketlerinin insan yerine bir model tarafından üretildiği hizalama yöntemi. Ölçeklenebilir ve ucuzdur; etiketleyen modelin önyargıları doğrudan eğitilen modele geçer.Sözlükteki yeri
- Yapay zekâ okuryazarlığıAI Literacy
- Sistemleri geliştiren ve kullanan personelin, teknolojinin yeteneklerini ve sınırlarını yeterince anlaması. AB Yapay Zekâ Yasası bunu tavsiye değil, sağlayıcı ve uygulayıcılar için yükümlülük olarak düzenler.Sözlükteki yeri
- Yapay zekâ olay bildirimiAI Incident Reporting
- Ciddi olayların ve arızaların yetkili makamlara belirlenen sürede bildirilmesi. Kurum içi olay yönetiminden farkı, bildirimin dışarıya ve yasal takvime bağlı olmasıdır.Sözlükteki yeri
- Yapay zekâ sağlayıcısıAI Provider
- Bir yapay zekâ sistemini geliştirip kendi adı altında piyasaya süren taraf. Yükümlülüklerin ağırlığı bu rolde toplanır; bir sistemi satın alıp kendi markasıyla sunmak da kişiyi sağlayıcı yapar.Sözlükteki yeri
- Yapay zekâ uygulayıcısıAI Deployer
- Bir yapay zekâ sistemini kendi yetkisi altında kullanan kurum ya da kişi. Geliştirmese de insan gözetimi sağlamak, kullanım amacına uymak ve çalışanlarını bilgilendirmekle yükümlüdür.Sözlükteki yeri
- Yapay zekâ üretimi etiketiAI-Generated Content Label
- Kullanıcıya gösterilen "bu içerik yapay zekâ ile üretildi" işareti. Etiketin güvenilir olması, arkasında doğrulanabilir bir köken kaydının bulunmasına bağlıdır; aksi hâlde kolayca kaldırılır.Sözlükteki yeri
- YorumlanabilirlikInterpretability
- Modelin bir karara neden vardığının insan tarafından anlaşılabilmesi.Sözlükteki yeri
- Yüksek riskli sistemHigh-Risk System
- Temel haklara ya da güvenliğe etki edebilecek kullanım alanlarındaki sistem; ek dokümantasyon ve gözetim yükümlülüğü taşır.Sözlükteki yeri